imam shafie

 

PENDAHULUAN:

 

بسم الله الرحمن الرحيم  

الحمد لله رب العالمين ، والعاقبة للمتقين ، ولا عدوان على الظالمين ، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين سيدنا محمدصلى الله عليه وسلم ، وعلى آله وأصحابه ، ومن سار على نهجه إلى يوم الدين ، أما بعد:

 

Dengan Nama Allah Yang Maha Pengasih Lagi

Maha Penyayang

 

Segala puji-pujian adalah mutlak bagi Allah, Tuhan yang telah menciptakan insan dan mengurniakan kepadanya  nikmat iman dan Islam. Seterusnya salawat dan salam ke atas sebaik-baik makhluk junjungan besar kita baginda Muhammad s.a.w, yang telah memandu kita dengan petunjuk yang telah diturunkan, demi kebahagiaan manusia.Tidak ketinggalan juga salam kesejahteraan ke atas ahli keluarganya dan para sahabatnya yang mulia dengan kesejahteraan yang sebanyak-banyaknya.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                            

 

 

PENDAHULUAN                                                                          1           

 

ISI KANDUNGAN                                                                        2

 

IMAM SYAFIE DAN ALIRANNYA                                           3

 

GAMBAR RAJAH MENGENAI ALIRAN MAZHAB

-MAZHAB:                                                                                      

 

           PERTAMA: Mazhab Abu Hanifah                                    9                           

           KEDUA: Mazhab Imam Malik                                        10

                       KETIGA: Mazhab Imam Syafie                                       11

 

CARA IJTIHAD YANG DILAKUKAN OLEH IMAM 

SYAFIE                                                                                        13

 

HASIL KARYA IMAM SYAFIE:                                 

 

                 – Rislahnya Dalam Bidang Usul Fiqah                              20

                       – Buku “al-Um”                                                                 24

 

PENGIKUT-PENGIKUT IMAM SYAFIE                                 28

 

PENUTUP                                                                                    32

 

RUJUKAN                                                                                   33

 

 

 

 

            IMAM SYAFIE

 

 

Imam Syafie Dan Alirannya:

 

            Nama beliau yang sebenarnya ialah Muhammad bin Idris, berasal dari keturunan Quraisy dari sebelah ayahnya. Keturunan beliau bertembung dengan keturunan nabi pada peringkat Abdul Manaf. Mengikut riwayat yang lain pula, datuk Muhammad bin Idris yang bernama Syafie bukanlah dari keturunan Quraisy, malahan ia adalah seorang hamba yang dimiliki oleh Abu Lahab. Mengikut riwayat ini Imam Syafie adalah berasal dari keturunan hamba. Walau bagaimanapun pendapat ini tidak diakui oleh ahli-ahli penyelidik dalam ilmu keturunan. Mungkin pendapat ini dilahirkan dengan dorongan perasaan fanatik terhadap aliran Abu Hanifah.

 

Manakala ibunya berasal dari suku Azdey, iaitu salah satu suku Arab yang terdapat di negeri Yaman. Beliau telah dilahirkan di daerah Ghazzah atau Asqalan pada tahun 150 H, iaitu  semasa perjalanan keluarganya ke Syam. Ayahnya meninggal sewaktu beliau berusia dua tahun, kemudian beliau dibawa oleh ibunya ke kota Mekah, dan di sana beliau dibesarkan dalam suasana yang penuh kemiskinan. Dalam hubungan ini Imam Syafie pernah menceritakan: “Saya adalah seorang anak yatim, saya dipelihara oleh ibu saya, ibu tidak mempunyai harta, guru saya telah bersetuju iaitu sebagai bayaran kepadanya, saya dikehendaki menggantikan beliau semasa beliau tidak ada. Sesudah saya menghafaz al-Qur`an, saya mengunjungi kumpulan-kumpulan pelajaran yang terdapat di masjid. Saya mendampingi ulama dan menghafaz hadis-hadis atau masalah-masalah yang saya dengar daripada mereka. Saya tinggal di satu kawasan yang dikenali dengan Syakbul-Khaief. Saya menulis pelajaran-pelajaran saya di atas kepingan-kepingan tulang, bila sudah banyak saya kumpulkan dalam sebuah bakul besar”.

 

            Dalam suatu riwayat yang lain beliau menegaskan: “Saya tidak mempunyai wang semasa saya menuntut di waktu kecil dahulu. Saya pergi ke dewan, disana saya meminta tulang-tulang lalu saya tulis di atasnya”.[1] Dalam riwayat yang lain pula beliau berkata: “Saya meninggalkan kota Mekah lalu mengunjungi daerah desa dan saya mendampingi suku Huzail, saya mempelajari bahasa dari suku ini. Suku Huzail terkenal tentang kepitahannya”.

 

            Oleh kerana beliau pernah tinggal di desa dan berasal dari keturunan Quraisy pula, semuanya ini memberi kesempatan yang luas kepada beliau di dalam bidang bahasa dan puisi. Pengetahuannya dalam bidang ini banyak memberikan pertolongan untuk memahami ayat-ayat al-Qur`an serta Hadis. Umpamanya semasa mentafsirkan perkataan ‘al-Sa’ya’ dengan pengertian ‘melakukan’ dalam firman Allah Taala yang berbunyi:

 

إِذَا نُوْدِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُـمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللهِ

Maksudnya: “Apabila kamu diseru bersembahyang pada hari   Jumaat,  maka hendaklah kamu cepat mengingati akan Allah”.

 

Beliau mendasarkan pengertian tersebut kepada salah sebuah sajak yang dilahirkan oleh penyair Zuhir yang membawa pengertian tersebut.[2] Begitu juga ketika mentafsirkan pengertian perjanjian ‘berjanji sulit’ dengan ‘bersetubuh’ dalam firman Allah s.w.t:

 

وَلَا تُوَاعِدُوْهُنَّ سِرًّا

Bermaksud: “Tetapi janganlah kamu berjanji sulit dengan   mereka”.

 

Pengertian ini didasarkan oleh beliau kepada sajak yang dilahirkan oleh penyair Amru Qias dan Jarir.[3]

 

            Di samping itu kemantangan beliau dalam bidang bahasa telah memberikan sumbangan yang besar dan menyebabkan gaya bahasa yang digunakan oleh beliau baik sekali. Di satu pihak pula kematangan dalam segi ini telah menyuburkan rasa seni yang ada padanya, sehingga pernah diriwayatkan bahawa al-Asmai banyak mengambil sajak penyair suku Huzail dan juga penyair al-Syanfari daripada beliau.

 

            Setelah itu beliau memperdalami ilmu Hadis dan Fiqah. Di kota Mekah beliau mengambil ilmu-ilmu tersebut dari Sufian bin Uyainah dan juga dari Muslim bin Khalid al-Zinji. Beliau juga menghafaz hadis-hadis yang terdapat dalam buku “al-Muwatta”. Selepas itu beliau mengembara ke kota Madinah dan mendengar hadis-hadis “al-Muwatta” dari Imam Malik serta mempelajari ilmu Fiqah daripadanya. Imam Syafie telah mendampingi Imam Malik sehinggalah Imam Malik meninggal dunia pada tahun 179 H.

 

            Selepas itu beliau mengembara pula ke Yaman. Sebenarnya berbagai riwayat yang menerangkan kenapa beliau mengembara ke Yaman. Walau bagaimanapun riwayat yang paling hampir sekali ialah yang menyebutkan bahawa gabenor Yaman telah mengunjungi Mekah. Semasa di sana beliau telah ditemui oleh beberapa orang Quraisy yang meminta supaya beliau mengambil Imam Syafie serta memberikan tugas-tugas tertentu kepadanya. Beliau telah memenuhi permintaan dan melantik Imam Syafie untuk melakukan tugas-tugas tertentu. Tidak lama kemudian Imam Syafie telah dituduh mempunyai perasaan simpati terhadap golongan Syiah, dengan sebab itulah beliau telah diseksa.

 

            Sebenarnya cerita-cerita yang berhubung dengan ini pun berbeza, iaitu apakah tuduhan tersebut berlaku semasa beliau berada di Yaman, atau pun dibuat setelah kembali dari sana. Mengikut Ibnu Abdul Bar beliau telah dituduh bersimpati dengan Syiah serta cenderung untuk memberikan bai`ah (taat setia) kepada Saiyidina Ali ketika beliau berada di negeri Hijaz. Ibnu Hajar pula berpendapat bahawa beliau dituduh dengan tuduhan tersebut sewaktu barada di Yaman. Walau bagaimanapun cerita ini sepakat mengatakan bahawa tuduhan tersebut telah disampaikan kepada Khalifah Harun al-Rasyid, Imam Syafie telah menafikan tuduhan-tuduhan tersebut dan beliau telah dimaafkan oleh Khalifah Harun. Peristiwa itu berlaku pada tahun 184 H, ketika itu beliau baru berusia 34 tahun.

 

            Pada tahun 195 H, Imam Syafie telah mengunjungi kota Baghdad dan tinggal di sana selama dua tahun, kemudian pulang semula ke kota Mekah. Pada tahun 198 H beliau sekali lagi mengunjungi kota Baghdad dan tinggal beberapa bulan di sini. Pada tahun 199 H beliau mengembara ke negeri Mesir dan berada di sini sehinggalah beliau meninggal dunia pada tahun 204 Hijrah.

 

            Semasa berada di negeri Iraq, beliau sempat bertemu dengan Muhammad bin Hasan, sahabat Abu Hanifah. Beliau telah mempelajari Ilmu Fiqah aliran Iraq dari Muhammad bin Hasan. Dalam hubungan ini Ibnu Hajar pernah menegaskan katanya: “ ilmu Fiqah di kota Madinah diterajui oleh Imam Malik, Imam Syafie telah mengunjungi Imam Malik dan mendampinginya serta pengetahuan-pengetahuan daripadanya. Ilmu Fiqah di negeri Iraq pula diterajui oleh Abu Hanifah, Imam Syafie telah mengambil dari Muhammad bin Hasan segala-gala yang diketahuinya”. Dengan sebab itulah Imam Syafie memahami ke dua-dua aliran akal fikiran dan juga aliran hadis. Pengetahuannya dalam aliran ini telah menolong beliau membuat dasar-dasar serta melahirkan kaedah-kaedah, sama ada di dalam perkara yang disetujui atau dalam perkara yang menjadi bahan perselisihan, sehingga nama beliau terkenal dan mencapai kedudukan yang tinggi.

 

            Imam Syafie telah meninggalkan kepada kita sebuah wasiat yang tercatat dalam bukunya “al-Um”. Wasiat tersebut dibuat oleh beliau pada bulan Safar tahun 203 H, iaitu setahun sebelum beliau meninggal dunia. Di dalam wasiat tersebut beliau menyebut katanya: “Wasiat ini ditulis oleh Muhammad bin Idris bin Abbas al-Syafie, sewaktu ia dalam keadaan sihat, bahawa Allah Taala telah menganugerahkan kepada Abu al-Hasan (anak Imam Syafie) dengan harta kekayaan, dan Muhammad bin Idris telah mengambil dari harta anaknya sebanyak 400 dinar, dan segala harta yang ditinggalkan oleh Muhammad bin Idris diberikan kepada anaknya”. Dalam wasiat ini beliau meninggalkan kepada anaknya tiga orang hamba yang dimilikinya, dua orang khadam, seorang bernama Salleh dan seorang bernama Bilal. Di samping seorang hamba dan seorang jariah yang dimilikinya, beliau juga mewakafkan dua buah rumah yang dimilikinya di Mekah kepada anaknya dan kepada cucu-cucunya lelaki dan perempuan[4].

 

            Dalam sebuah wasiat lagi yang lain, beliau telah mewasiatkan harta kekayaannya dan dibahagikan kepada beberapa bahagian. Dalam wasiatnya juga diterangkan bagaimana  yang harusnya dilakukan terhadap hamba-hambanya baik yang lelaki mahu pun yang perempuan, serta harta-harta yang patut diberikan kepada mereka dan yang patut diberiakn kepada orang-orang yang miskin dari keluarganya.[5]

 

            Dari wasiat-wasiat yang ditinggalkan oleh beliau, dapatlah kita mengambil kesimpulan bahawa kedudukan keewangannya semasa berada di Mesir adalah memuaskan, walaupu tidak sampai kepada peringkat kaya.

 

            Dalam hal yang lain pula ahli-ahli sejarah mengatakan bahawa beliau mempunyai bahasa yang bernas dan petah, bijak serta berkemampuan tinggi dalam berdebat, di samping mempunyai pemikiran yang jitu serta mahir di dalam mengeluarkan hukum.

 

            Bercakap mengenai pengetahuan Imam Syafie, maka kita dapati beliau mempunyai pengetahuan yang luas dalam bidang bahasa dan sastera di samping pengetahuan hadis di mana beliau telah melakukan pengembaraan ke beberapa daerah untuk mendapatkannya. Pengetahuan beliau dalam bidang Ilmu Fiqah adalah berdasarkan kepada aliran Hijaz. Selain dari itu beliau juga mempunyai maklumat yang mendalam tentang aliran akal fikiran seperti yang terdapat di negeri Iraq. Selain dari itu beliau juga mendalami pengetahuan yang bercorak kemasyarakatan hasil dari pengalaman dan penglihatan beliau terhadap corak kehidupan orang-orang Badwi di desa-desa. Begitu juga tentang bibit-bibit tamadun yang wujud di negeri Yaman dan di Hijaz. Beliau juga bertembung dengan tamadun yang agak kompleks yang wujud di negeri Iraq dan di negeri Mesir. Beliau juga sempat memperhatikan kehidupan mereka yang berada dalam keadaan kemiskinan baik dari orang-orang Badwi atau golongan zuhud, begitu juga golongan ahli hadis. Di satu pihak pula beliau pernah juga menyaksikan kehidupan yang agak mewah yang dinikmati oleh beberapa orang seperti Muhammad bin Hasan, al-Syuhdi di Iraq dan Ibnu Abdul Hakam di Mesir.

 

            Jadi corak kehidupan yang berbeza, sama ada dalam segi kemasyarakatan atau ekonomi, berkehendakkan pula kepada perundangan yang berbeza. Umpamanya orang Mesir di dalam soal kira bicara, mereka mempunyai cara-cara yang tertentu yang terdapat di negeri Iraq. Kadang-kadang pula orang Mesir dan orang Iraq mempunyai persamaan di dalam beberapa perkara tetapi berlainan pula dengan orang Hijaz. Sistem perairan di Mesir dengan sebab adanya Sungai Nil berbeza dengan sistem perairan di negeri Iraq dengan sebab adanya Sungai Dajlah dan Furat. Perbezaan sistem perairan ini menyebabkan timbulnya perbezaan dalam kadar cukai tanah dan sebagainya. Corak cukai yang dikenakan di sini sudah tentu berbeza pula dengan cukai di negeri-negeri yang tidak terdapat sungai, seperti di Hijaz. Ciri-ciri ini semua memberikan kesan yang besar kepada pembentukan aliran Mazhab al-Syafie.

 

 

GAMBAR RAJAH MENGENAI ALIRAN MAZHAB-MAZHAB:

 

                        

                        MAZHAB ABU HANIFAH:

 

 

                                           Abdullah Mas’ud             Ali bin Abi Talib

                                                   (Kufah)                             (Kufah)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                       Syurih bin al-     Alqamah bin       Masruq bin al-         Al-Aswad bin

                  Haris al-Kindy      Nukhai                Ajdak al-Hamzani     Yazid al-Nukhai

                  (Meninggal          (meninggal            (meninggal                (meninggal

                    tahun 78)              tahun62)               tahun 63)                   tahun 104

 

 

                                                                                

 

                  Ibrahim al-Nukhai (meninggal               ‘Amir bin Syarahil al-Syakny

                               Tahun 95)                                         (meninggal tahun 104)

 

 

 

 

 

 

                      

                

 

                                                         Hamad bin Abi Sulaiman

                                                            (meninggal tahun120)

 

                                                         Abu Hanifah (meninggal

                                                                    tahun 150)

 

 

 

 

 

 

                               Abu Yusof         Muhammad bin al-Hasan        Zufar                                                                         

                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

            MAZHAB IMAM MALIK:

 

 

 

                 Umar   Osman   Abdullah bin Umar     Aishah    Ibn Abbas    Zaid bin Sabit

 

 

                                                Ahli-ahli fiqah Madinah yang tujuh

                                                                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Ubaidillah bin    Urwah     al-Kasim     Said bin     Sulaiman bin     Kharijah bin     Salim

 Abdullah bin         bin             bin     al-Musayyab    Yasar           Zaid bin Sabit        bin

 Mas’ud               Zubir      Mohd bin  (tahun 93)   (tahun 100)        (tahun 100)   Abdullah

 (meninggal     (tahun 94)  Abu Bakar                                                              bin Omar bin

 tahun 94 atau                    (tahun 106)                                                               al-Khattab

 99)                                                                                                                      (tahun 106) 

                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

              Ibnu Syihab      Nafik hamba      Abu Zannad       Rabiah al-     Yahya bin Said

                Al-Zuhry        Abdullah bin     Abdullah bin           Raky             (tahun143)

              (tahun 124)             Omar              Zakawan         (tahun 136)

                                        (tahun 117)        (tahun 131)

 

                                                                           

 

                                                              Malik bin Anas

                                                                 (tahun 117)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         Abdullah bin     Abdul Rahman       Asyhab bin      Abdullah bin       Yahya bin al-

              Wahab             bin Kassim          Abdul Aziz     Abdul Hakam             Laisi

         (tahun 197)          (tahun 191)          (tahun 204)        (tahun 214)         (tahun 234)

 

 

 

 

 

 

                        MAZHAB IMAM SYAFIE:

 

 

                                      Aliran Imam Malik       Aliran Abu Hanifah                                            

                                           (yang di atas)                (yang di atas)

 

 

 

 

                                                                  Al-Syafie

 

 

 

 

 

           Al-Zaqfarani, Al-Qarabisi, Abu Thur,               Ibn Hanbal, Al-Buwaiti, Al-Mazny,

           Abu Kassim bin Salam al-Lughawi                             Al-Rabie’ Al-Murady

                          di negeri Iraq.                                                     di negeri Mesir.

 

 

 

            Pada mulanya Imam Syafie menganggap dirinya sebagai murid Imam Malik serta pengikut aliran dan ajarannya serta salah seorang dari tokoh aliran tersebut. Keadaan ini berlangsung hinggalah ke tahun 195 H ketika beliau mengunjungi kota Baghdad untuk kedua kalinya, sejak itu beliau sudah mencapai peringkat pengasas satu mazhab baru dan berusaha untuk mengembangkannya.

 

            Perubahan sikap ini adalah hasil dari kesan dan pengaruh yang didapatinya hasil dari pertemuan beliau dengan sahabat-sahabat Abu Hanifah, serta pengalaman-pengalaman yang didapati setelah membaca buku-buku Muhammad bin Hasan dan mengikuti ilmu-ilmu pengetahuannya mengikut corak aliran Iraq. Tidak syak lagi beliau dapat merasakan bahawa cara yang diikuti oleh mereka tidak sepatutnya diambil kesemua, begitu juga tidak sepatutnya ditinggalkan sama sekali. Menurut mereka dasar qias adalah cara yang benar dan betul, tetapi mengikut Syafie,dasar tersebut tidak sepatutnya dilaksanakan tanpa sebarang ikatan, bahkan sepatutnya dasar ini dikemudiankan dan hendaklah didahulukan dengan hadis-hadis yang sahih walaupun ianya merupakan hadis-hadis yang diriwayatkan oleh seorang rawi.

 

            Beliau juga menyaksikan cara-cara mereka mengeluarkan masalah-masalah ranting sehingga melahirkan berbagai-bagai masalah berdasarkan kepada dasar-dasar yang tertentu. Beliau merasakan bahawa cara ini adalah baik sekali. Kemudian beliau melihat pula cara-cara berdebat serta membuat alasan-alasan berdasarkan konsep keadilan dan muslihat umum, serta memasukkan perkara-perkara yang mempunyai persamaan serta melahirkan titik pertemuan dan perbezaan antara beberapa perkara. Beliau merasakan bahawa cara ini juga ada baiknya dan beliau juga merasakan bahawa beliau mempunyai kemampuan dalam bidang ini dan dapat mengatasinya. Jadi Imam Syafie telah mengambil dasar-dasar yang baik mengikut pandangannya, kemudian dicampurkan dengan pengetahuan beliau dalam bidang bahasa, sastera, hadis dan maklumatnya tentang ijmak orang Madinah serta cara-cara orang Hijaz mengeluar atau mendapatkan hukum-hukum.

 

            Berdasarkan kepada pengalaman-pengalaman tersebut, beliau telah melahirkan mazhabnya pada tahun 195 H di negeri Iraq. Mazhab yang dikemukakan oleh Imam Syafie ini telah diikuti oleh sebahagian sahabatnya di Baghdad, seperti Abu Ali Husein bin al-Karabisi. Beliau merupakan salah seorang ulama Iraq yang terkenal dan mempunyai hasil karya yang banyak. Beliau meninggal dunia pada tahun 256 H. Di antara pengikut-pengikutnya yang lain ialah Abu Thur al-Kalby. Beliau telah menemani Imam Syafie ketika Syafie berada di Baghdad, dan beliau banyak mengambil ilmu pengetahuan daripadanya. Al-Kalby juga telah menulis masalah-masalah yang menjadi perselisihan antara Imam Malik dengan Imam Syafie. Seorang lagi sahabatnya ialah Abu Ali al-Zafarani. Beliau banyak membaca buku yang dikarang oleh Imam Syafie sebelum Syafie mengembara menuju ke Mesir.

 

            Walau bagaimanapun nampaknya Mazhab Imam Syafie ini tidak mendapat sambutan yang besar di negeri Iraq, kerana mendapat persaingan yang hebat dari mazhab Abu Hanifah, di samping itu pengikut-pengikut Abu Hanifah juga mempunyai pengaruh yang besar, baik dalam segi kekayaan atau dalam segi kekuasaan. Memandangkan hal-hal ini Imam Syafie telah meninggalkan negeri Iraq lalu mengembara ke Mesir.

 

            Sebelum mengembara ke Mesir, Imam Syafie telah bertanyakan kepada seorang sahabatnya yang bernama al-Rabie tentang keadaan orang Mesir. Al-Rabie menjawab katanya: “Mereka itu terbahagi kepada dua golongan, golongan yang pertama cenderung kepada aliran Imam Malik dan mempertahankannya, golongan yang kedua pula cenderung kepada aliran Abu Hanifah serta mempertahankannya”. Mendengar itu Imam Syafie berkata: “Saya berharap akan dapat mengunjungi negeri Mesir kalau diizinkan Tuhan dan akan saya kemukakan kepada mereka perkara-perkara baharu yang boleh melupakakan mereka kepada pendapat-pendapat Imam Malik dan Abu Hanifah”. Mengikut apa yang dijelaskanoleh al-Rabie bahawa kata-kata yang dilahirkan oleh Imam Syafie telah dilaksanakannya sewaktu beliau mengunjungi Mesir.[6] Imam Syafie telah berada di Mesir selama hampir empat tahun, dalam masa tersebut beliau telah merencanakan sebahagian besar dari buku-bukunya.

 

 

CARA IJTIHAD YANG DILAKUKAN OLEH IMAM SYAFIE

 

            Cara-cara beliau berijtihad bolehlah kita simpulkan dalam kata-katanya: “Asal sesuatu itu mestilah didasarkan kepada al-Qur`an serta Sunnah Rasulullah, kalau kedua-duanya tidak ada maka hendaklah diqiaskan kepada kedua-duanya. Apabila sesuatu hadis itu sampai sanadnya kepada Rasulullah, dan sanad itu pula sahih maka ianya adalah Sunnah Rasulullah. Ijmak adalah lebih bernilai dari hadis-hadis yang diriwayatkan oleh seorang rawi. Hadis-hadis hendaklah ditafsirkan mengikut pengertian zahirnya, apabila hadis-hadis itu mengandungi pengertian-pengertian yang berlainan, maka pengertian yang lebih baik ialah pengertian yang selaras dengan pengertian zahirnya. Apabila terdapat hadis-hadis yang serupa, maka yang lebih baik ialah hadis yang sah sanadnya, hadis Munqati’ tidak bernilai kecuali yang diriwayatkan oleh Ibnu al-Musayyab. Tidak boleh dilakukan qias antara satu dasar dengan dasar yang lain, tidak seharusnya ditanyakan sesuatu dasar itu kenapa dan bagaimana, cuma soal-soal ranting boleh ditanya kenapa, kalau sekiranya ia boleh diqiaskan kepada dasarnya, maka ia adalah sah dan tegaplah alasannya”.

           

Satu keistimewaan yang terdapat pada Imam Syafie ialah setelah beliau melihat bentuk-bentuk perundangan yang berbeza-beza, dan adanya perbezaan antara cara-cara yang diikuti oleh orang Hijaz dengan cara-cara yang diikuti oleh orang Iraq, di samping beliau mengikuti perdebatan dan perbincangan antara golongan-golongan tadi. Hasil dari pengalaman-pengalaman ini beliau telah berusaha untuk menentukan sikapnya. Umapamanya beliau melihat sikap orang Hijaz terhadap hadis berlainan dari sikap orang Iraq. Beliau bertanyakan dirinya apakah sikap beliau dalam hal ini. Kemudian beliau dapati pula bahawa sikap orang Hijaz terhadap dasar qias serta al-Istihsan adalah berbeza dari sikap orang Iraq, dalam soal ini juga beliau berusaha untuk menentukan sikapnya dalam masalah ijmak orang Madinah dan ijmak yang dibuat oleh ulama-ulama seluruhnya. Sikap ini kemudiannya dipindahkan dari masalah-masalah ranting kepada dasar-dasar pokok, jadi tidak syak lagi bahawa ini merupakan langkah baru dalam cara berfikir. Sesudah menetapkan sikap dan dasar-dasarnya baharulah beliau menghadapi penentang-penentangnya, biar pun penentangnya itu orang Hijaz atau orang Iraq, serta tidak kira pula sama ada orang yang ditentangnya itu bekas gurunya atau pun orang lain yang tidak dikenalinya.

 

            Di bawah ini kita perturunkan beberapa sikap yang diambil oleh Imam Syafie. Beliau banyak sekali memikir soal hadis, beliau dapati ada satu golongan yang sama sekali tidak berpegang kepada hadis, ada pula yang menerimanya dengan syarat-syarat yang ketat, dan ada pula yang menerimanya dengan syarat-syarat yang agak longgar. Dalam hubungan ini beliau telah mengambil satu sikap, kesimpulannya ialah, andainya sesuatu hadis itu diriwayatkan oleh satu golongan yang boleh dipercayai yang diambilnya juga dari satu golongan yang dipercayai yang seterusnya mengambil dari Rasulullah, maka beliau akan beramal dengan hadis tersebut andainya tidak ada hadis-hadis lain yang bertentangan dengannya. Andainya terdapat hadis-hadis yang bertentangan dengannya, beliau akan mengkaji sama ada di antara hadis tersebut yang nasikh dan yang mansukh. Umpamanya terdapat di antara hadis itu yang muncul lebih terkebelakang dari yang lain, serta ada pula keterangan-keterangan yang menunjukkan bahawa hadis yang terkebelakang itu telah membatalkan hadis yang sebelumnya, kalau ada tanda-tanda ini beliau beramal dengan hadis yang nasikh, ertinya yang membatalkan hadis yang dahulu. Sekiranya tidak terdapat keterangan-keterangan tentang hadis yang nasikh dan mansukh, beliau akan meneliti pula terhadap riwayat-riwayat hadis itu, dalam hubungan ini beliau akan memilih hadis yang riwayatnya adalah lebih sahih dan tepat. Andainya riwayat-riwayat hadis itu bersamaan, beliau akan menyelaraskannya dengan dasar-dasar yang terdapat dalam al-Qur`an dan Hadis dan seterusnya mengamalkan dengan hadis yang lebih hampir kepada dasar-dasar tersebut. Apabila sesuatu hadis sah datangnya dari Rasulullah, maka beliau akan mengutamakan hadis tersebut dari dasar qias, atau menggunakan akal fikiran, atau dari keterangan-keterangan yang didapati dari sahabat-sahabat atau tabi’in, biar siapa pun mereka itu.

 

            Setelah mengambil sikap tersebut beliau mengkaji pula sikap orang Hijaz dan orang Iraq. Beliau dapati bahawa sikap mereka bertentangan dengan sikap yang diambil oleh beliau. Dalam hubungan ini beliau telah mengecam sikap Imam Malik, kerana menurut beliau Imam Malik kadang-kadang lebih mengutamakan pendapat yang dikeluarkan oleh seorang sahabat atau tabi’in atau yang dikeluarkan oleh Imam Malik sendiri dari hadis Nabi yang sahih. Kecaman yang paling keras sekali ditujukan oleh Syafie kepada Imam Malik, ialah sikap imam Malik yang mengutamakan pendapat Akramah dari pendapat Ibn Abas dalam satu masalah. Sedangkan Imam Malik pernah mengecam Akramah dan menggesa orang lain supaya jangan ambil hadis-hadis dari Akramah. Dalam hubungan ini Imam Syafie mengecam Imam Malik, katanya: “Satu perkara yang agak pelik ialah Imam Malik telah mengecam Akramah, kemudian beliau merasakan perlu untuk mengambil pendapat-pendapat Akramah yang sesuai dengan pendapatnya, jadi kadang-kadang diambil pendapatnya dan kadang-kadang pula diabaikannya”.[7]

 

            Sesuai dengan sikap ini juga, beliau telah mengecam orang Iraq kerana pengikutnya orang Iraq telah mensyaratkan bahawa sesuatu hadis yang boleh dipegang hendaklah ianya dari hadis yang masyhur. Beliau juga mengecam mereka kerana mengutamakan qias daripada hadis yang diriwayatkan oleh rawi-rawi walaupun sah sanadnya. Beliau juga mengecam mereka yang meninggalkan sebahagian dari hadis-hadis kerana ianya tidak masyhur. Di samping itu mereka menggunakan hadis-hadis yang mengikut pandangan ulama hadis adalah tidak saheh, tetapi menerimanya dengan alasan bahawa hadis tersebut adalah masyhur.

 

            Berhubung dengan dasar qias beliau mengambil sikap yang sederhana, iaitu tidaklah terlalu ketat seperti yang dilakukan oleh Imam Malik, dan tidak pula begittu mudah dan meluas seprti yang dilakukan oleh Abu Hanifah. Dalam hubungan ini beliau menegaskan katanya: “Sesuatu perkara itu hendaklah didasarkan kepada al-Quq`an, Hadis, ijmak dan kesan-kesan ahli salaf,[8] kemudian baharulah diqiaskan kepadanya . . Qias ini tidak bolah dilakukan kecuali mereka yang mempunyai kemampuan untuk melakukannya, iaitu mereka yang mengetahui tentang hukum-hukum yang terdapat di dalam Qur`an, baik yang berupa perkara-perkara fardhu, yang nasikh dan mansukh, yang am dan yang khusus…..dan tidak seharusnya seorang itu melakukan qias kecuali setelah ia mengetahui tentang hadis-hadis, pendapat-pendapat ahli salaf, ijmak-ijmak yang dilakukan oleh ulama serta perselisihan mereka, di samping ia mendalami bahasa Arab. Seorang itu tidak boleh melakukan qias kecuali ia mempunyai fikiran yang sihat, dan sesudah ia dapat membezakan antara perkara-perkara yang berimbasan, hendaklah ia bersikap berhati-hati jangan terburu-buru sebelum meyakinkannya, janganlah ia enggan mendengar pendapat-pendapat yang bertentangan dengannya, kerana mungkin pendapat-pendapat itu akan mengingatkan perkara-perkara yang tidak disedarinya serta menyebabkan ia lebih yakin tentang pendapatnya, hendaklah ia menginsafi dirinya dan menyedari apa yang dikeluarkannya dan apa pula yang ditinggalkannya”.[9]

 

            Berpandukan kepada sikap ini beliau telah menolak dasar al-Istihsan dan mengecam mereka yang berpegang kepada dasar tersebut. Dari pandangan-pandangan yang dikeluarkan oleh beliau jelas bahawa beliau mentafsirkan pengertian al-Istihsan, iaitu menggunakan akal fikiran tanpa disandarkan kepada dasar-dasar Syarak. Jadi dengan sebab itulah beliau membandingkan mereka yang mengguna dasar al-Istihsan, seolah-olah seperti seorang saudagar yang menilaikan sesuatu barang dengan harga yang tertentu tanpa pergi ke pasar dan mengetahui harga pasaran pada hari itu. Jadi penilaiannya tidaklah didasarkan kepada asas-asas yang tepat. Begitu juga keadaannya dengan orang-orang yang melakukan istihsan tanpa merujuk kepada dasar-dasar syarak. Jadi tak hairanlah kalau sekiranya beliau mengecam Imam Malik yang berpegang kepada dasar al-Masholihul-Mursalah dan juga Abu Hanifah yang berpegang kepada dasar al-Istihsan.

 

            Beginilah cara yang diikuti oleh Imam Syafie, iaitu beliau menetapkan sikapnya berdasarkan kaedah-kaedah yang tertentu. Usaha yang seperti ini belum pernah dilakukan oleh orang lain sebelumnya. Satu perkara yang dapat kita perhatikan bahawa pengembaraan yang sering dilakukan oleh beliau ke beberapa daerah seperti Madinah, Mekah, Yaman, Iraq dan Mesir, telah memberi kesempatan kepada beliau untuk meluaskan maklumatnya tentang hadis. Beliau tidak sahaja membataskan pengambilan hadis kepada hadis-hadis yang terdapat di negeri Hijaz sahaja, sebagaimana yang dilakukan oleh Imam Malik, bahkan beliau mengambil hadis-hadis yang terdapat di daerah-daerah lain selain daripada hadis yang terdapat di negeri Hijaz.

 

            Di samping itu pengembaraan-pengembaraan yang sering dilakukan ini menyebabkan beliau tidak menaruh perasaan taksub fanatik kepada orang Madinah. Beliau tidak mengakui ijmak yang dilakukan oleh orang Madinah sebagai satu hujah seperti yang dilakukan oleh Imam Malik. Dalam hubungan ini beliau telah mengkritik Imam Malik dengan hebat sekali. Menurut beliau bahawa Imam Malik beramalkan dengan dasar ijmak, pada hal ia sendiri ada meriwayatkan hadis-hadis yang menentang dasar ijmak. Seterusnya beliau menegaskan bahawa Imam Malik berpendapat “orang Madinah telah berijmak bahawa dalam surah al-Haj hanya terdapat satu Sajdah[10] sahaja”. Sedangkan beliau sendiri  Imam Malik meriwayatkan bahawa Umar dan juga Abdullah bin Umar telah melakukan dua kali Sajdah dalam surah al-Haj.[11]

 

            Walau bagaimanapun Imam Syafie sendiri tidak sunyi dari menerima kecaman setengah ulama tentang sikapnya mengenai hadis. Kecaman-kecaman tersebut diantaranya datang dari Ibnu Muin, begitu juga dari Ibnu Abdul Hakam. Dalam hubungan ini Ibnu Abdul Hakam pernah menegaskan, katanya: “Imam Syafie pernah meriwayatkan hadis-hadis dari orang yang berdusta dan orang yang melakukan bidaah, ia pernah meriwayatkan hadis-hadis dari Ibrahim bin Yahya, sedangkan Ibrahim seorang yang menganut fahaman Qadariah,[12] ia juga pernah meriwayatkan hadis-hadis dari Ismail bin Aliah, sedangkan ia seorang yang tidak dipercayai”. Setengah dari mereka pula menegaskan bahawa al-Bukhari dan Muslim tidak meriwayatkan sedikit pun hadis-hadisnya dalam buku mereka. Kalaulah tidak disebabkan riwayat-riwayat yang dikeluarkannya dhaif, sudah tentulah kedua-duanya akan meriwayatkan hadis-hadis itu. Ia juga berpendapat bahawa hadis-hadis yang Mursal tidak boleh dijadikan hujah, sedang dalam bukunya banyak disebutkan dengan katanya: Saya diberitahu oleh seorang yang dipercayai, dan kadang-kadang disebutnya: saya diberitahu oleh orang yang saya tidak sangsikan….. dan sebagainya.[13] Kecaman-kecaman yang disuarakan oleh beberapa orang itu telah ditentang hebat oleh pengikut-pengikut Imam Syafie. Bagaimanapun nampaknya Imam Syafie lebih hampir kepada golongan ahli hadis, dan mereka juga cenderung kepadanya, kalaupun ada di antara mereka mempunyai pengetahuan yang lebih daripadanya tentang hadis, sanad serta rawi-rawinya, maka beliau menandingi mereka dalam soal memahami hadis. Pernah diriwayatkan bahawa beliau ada berkata kepada Ahmad bin Hambal: “Tuan hamba lebih mengetahui tentang hadis-hadis yang sahih dari saya, sekiranya tuan hamba ada mendengar tentang sesuatu hadis yang sahih, tolonglah beritahu saya supaya dapat saya pergi mengambilnya”.[14]

 

            Sebenarnya ahli hadis lebih cenderung kepada Imam Syafie, kerana beliau mengguna dan berhujah dengan hadis-hadis secara meluas, jika dibandingkan dengan sikap Imam Malik dan Abu Hanifah. Di samping itu beliau menyekat atau mengetatkan penggunaan akal fikiran serta dasar qias. Jadi tak hairanlah sekiranya kebanyakan dari pengikutnya terdiri dari ahli hadis seperti Ahmad bin Hambal, Ishak bin Rahawih, dan lain-lainnya, di samping itu beliau juga disukai oleh mereka dari aliran Abu Hanifah. Perhubungan pengikut-pengikut Abu Hanifah dengan Imam Syafie, lebih hampir jika dibandingkan antara perhubungan mereka dengan ahli hadis serta ahli fiqah dari aliran hadis, kerana Imam Syafie tidak menolak sama sekali penggunaan dasar qias, sebaliknya beliau telah menetapkan dasar-dasar yang berhubung dengan qias ini. Jadi tak hairanlah kalau kita dapati ada sebahagian dari orang Iraq yang telah meninggalkan aliran Abu Hanifah lalu menganut pula aliran Imam Syafie. Mungkin sikap inilah yang mendekatkan kedua-dua aliran, iaitu aliran Hijaz dan aliran Iraq, serta memilih pendapat-pendapat yang dipandangnya baik – merupakan salah satu keistimewaan yang terdapat pada aliran Mazhab Syafie.

           

            Dalam hubungan ini al-Razi pernah menegaskan katanya: “Sebelum muncul Imam Syafie, orang ramai terbahagi kepada dua golongan, iaitu pengikut ahli hadis serta pengikut ahli akal fikiran. Ahli hadis tidak mampu berdebat dan berbincang serta menentang cara-cara yang diikuti oleh ahli akal fikiran, mereka hanya berpandukan kepada al-Qur`an dan Hadis. Ahli akal fikiran pula pula menumpukan perhatian mereka untuk mengeluarkan hukum-hukum berdasarkan kepada fikiran dan pandangan mereka. Apabila muncul Imam Syafie, beliau banyak mengetahui tentang keterangan nusus, sama ada dari al-Qur`an atau Hadis, di samping mengetahui tentang Usul Fiqah dan syarat-syarat untuk mendapatkan keterangan-keterangan hukum, selain daripada kebolehannya dalam bidang perdebatan dan perbincangan. Dengan sebab itulah sebilangan besar dari pengikut-pengikut dan pendokong dari aliran akal fikiran telah meninggalkan aliran tersebut.[15]

 

 

HASIL KARYA IMAM SYAFIE

 

Risalahnya Dalam Bidang Usul Fiqah

 

            Hasil karyanya yang penting yang sampai kepada kita ialah sebuah risalahnya mengenai Usul Fiqah. Risalah ini telah diriwayatkan oleh salah seorang dari muridnya yang bernama al-Rabie’ bin Sulaiman al-Murady. Dalam risalah tersebut beliau telah membincangkan perkara-perkara yang perlu diketahui oleh seorang mujtahid berhubung dengan al-Qur`an, sama ada tentang perkara-perkara am dan khas atau nasakh dan mansukh. Begitu juga tentang hadis, baik yang nasakh mahupun yang mansukh, perselisihan-perselisihan yang terdapat di dalamnya dan perkara yang boleh diterima atau ditolak daripadanya. Kemudian beliau menyentuh pula mengenai soal-soal ijmak, dan menurutnya: Sesiapa yang berpendapat seperti yang disetujui oleh segolongan besar orang-orang Islam, maka sesungguhnya ia bersama-sama dengan golongan tersebut dan sesiapa yang bertentangan dengannya maka sesungguhnya mereka terkeluar dari kumpulan tersebut.

 

            Setelah itu disentuh pula tentang soal qias dan ijtihad dan bila qias itu boleh digunakan dan bila pula tidak boleh digunakan, di samping menerangkan orang-orang yang boleh melakukan qias serta orang-orang yang tidak boleh melakukannya. Beliau juga telah mengecam konsep istihsan serta menentang mereka yang beramal dengannya. Dengan sebab itu beliau dianggap orang yang pertama sekali membuat garis-garis kasar tentang kajian Ilmu Usul Fiqah. Garis-garis ini telah menjadi panduan ulama-ulama yang lahir selepasnya.

 

            Bercakap tentang soal ini al-Razi ada menyebutkan, “Bahawa perhubungan Imam Syafie dengan Ilmu Usul Fiqah adalah seperti hubungan Khalil bin Ahmad dengan Ilmu Arudh”. Ini ialah kerana sebelum Aristotle, orang ramai mengemukakan alasan-alasan atau membuat penentangan berdasarkan kepada persediaan-persediaan semula jadi yang ada pada mereka tanpa ada satu peraturan yang tertentu bagi menyusun dan mengeluarkan alasan serta hujah yang baik. Jadi tidak hairanlah kalau pendapat-pendapat mereka tidak teratur dan tidak sempurna, kerana persediaan semula jadi tanpa didokong oleh sesuatu peraturan atau undang-undang umum, jarang membawa kejayaan. Aristotle telah menyedari keadaan ini lalu beliau mengasingkan dirinya dari orang ramai dan akhirnya berjaya mensifatkan ilmu logik. Beliau mengemukakan peraturan atau undang-undang umum yang boleh dijadikan panduan untuk menyusun dan mengemaskan alasan-alasan serta hujah-hujah mereka. Begitu juga penyair-penyair sebelum Khalil bin Ahmad melahirkan sajak-sajak mereka berpandukan kepada persediaan semula jadi yang ada pada mereka, Khalil bin Ahmad telah berjaya mengemukakan Ilmu Arudh yang membawa peraturan atau undang-undang umum untuk memberikan panduan di dalam mengetahui sajak-sajak yang baik serta mana pula yang tidak bermutu. Begitu juga keadaannya dengan Imam Syafie, orang ramai sebelum ini menyentuh tentang masalah-masalah yang berhubung dengan Usul Fiqah tanpa mempunyai satu peraturan atau undang-undang umum yang boleh dijadikan panduan bagi mengetahui dalil-dalil syarak, dan bagaimana untuk mendapatkan alasan-alasan daripadanya. Apabila muncul Imam Syafie, beliau telah mengeluarkan dasar-dasar mengenai Ilmu Usul Fiqah serta meletakkan garis-garis panduan yang boleh diikuti oleh orang ramai bagi mengetahui kedudukan dalil-dalil syarak. Dengan ini jelaslah bahawa hubungan Imam Syafie dengan ilmu pengetahuan syarak bolehlah dibandingkan dengan hubungan Aristotle dengan ilmu pengetahuan yang bercorak akal fikiran. Imam Syafie telah menulis risalah Ilmu Fiqah ini ketika beliau berada di Baghdad. Setibanya di negeri Mesir beliau telah menulis semula risalah tersebut. Bagaimanapun kedua-dua risalah tersebut mengandungi maklumat-maklumat yang banyak dan berfaedah. Walaupun ada ramai orang yang menulis tentang ilmu ini secara yang meluas selepas Imam Syafie, kerana beliaulah yang mula-mula mengemukakan ilmu tersebut dan  beliaulah orang yang mendahului di dalam bidang ini.[16]

 

            Ya, walaupun Ibnu Nadim ada meriwayatkan bahawa Muhammad bin Hasan pernah menulis mengenai Ilmu Usul Fiqah[17], tetapi buku tersebut tidak sampai kepada kita sehingga dapat kita membuat perbandingan antara kedua-duanya, dan sehingga dapat kita mengetahui apakah yang telah diambil oleh Imam Syafie dari Muhammad bin Hasan serta apa pula yang diciptakannya sendiri.

 

            Sebenarnya ada dua cara yang diikuti oleh pencipta-pencipta Ilmu Usul Fiqah.

Pertama: Meletakkan dasar-dasar atau kaedah yang boleh memberikan panduan kepada seseorang mujtahid untuk mendapatkan hukum-hukum dari punca-punca  perundangan, iaitu al-Qur`an, Hadis, Ijmak dan Qias.

Kedua: Mengeluarkan kaedah-kaedah umum bagi Ilmu Fiqah dalam setiap bahagian ilmu tersebut, serta membincangkan dan mempraktikkannya di atas masalah ranting-ranting. Umpamanya dilahirkan kaedah-kaedah atau peraturan umum bagi jual beli atau sewa-menyewa dengan membuat ketetapan-ketetapan baginya serta menerangkan cara-cara untuk melaksanakannya.                         

Kedua-dua cara ini bolehlah dianggap sebagai Usul Fiqah. Cara kedua telah diikuti oleh orang-orang Eropah seperti yang dapat kita lihat dalam buku “Dasar-dasar Syariah” oleh Bentam dan lain-lainnya. Manakala Imam Syafie pula memilih cara yang pertama. Cara ini dipilihnya oleh kerana terdapat perdebatan yang sengit di antara ahli-ahli hadis dan ulama fiqah di satu pihak, dan di pihak yang lain pula terdapat perdebatan yang sengit antara ahli-ahli fiqah Iraq dengan ahli-ahli fiqah Hijaz. Jadi perselisihan dan perdebatan ini menyebabkan beliau merasakan perlu diletakkan kaedah-kaedah yang boleh mereda atau melenyapkan perselisihan tersebut. Di samping itu cara yang kedua lebih sesuai dengan perundangan-perundangan yang diciptakan oleh manusia yang hanya bergantung kepada teori-teori akal fikiran semata, dan juga boleh diubah supaya dapat diselaraskan dengan teori-teori falsafah atau teori-teori tamadun manusia. Walau bagaimanapun cara yang kedua ini juga telah diikuti oleh sebahagian dari ulama-ulama Islam, contohnya seperti yang dapat kita lihat dalam buku “al-Asybah wan-Nadzair” oleh Ibnu Nijim. Bagaimanapun cara ini tidak lama diikuti.

 

            Penyentuhan mengenai Usul Fiqah ini tidak sahaja dilakukan oleh Imam Syafie dalam buku Risalahnya sahaja, malahan soal-soal ini disentuhnya di dalam beberapa bahagian dari buku “Al-Um”, sebagai contohnya beliau menyentuh tentang golongan-golongan yang mengingkari dan tidak menggunakan langsung dengan hadis.[18] Dalam satu bahagian yang lain beliau mengecam dasar al-Istihsan.[19] Dengan ini jelas bahawa beliau telah bertembung dengan banyak masalah ranting, masalah-masalah ini menarik perhatian beliau kepada berbagai prinsip atau dasar-dasar, beliau merenungi dan mengkaji dasar-dasar tersebut lalu dibuat kaedah-kaedah yang tertentu mengenainya. Kemudian kaedah-kaedah ini disempurnakan dan diberi penyusunannya, kemudian barulah dikeluarkan oleh beliau seperti yang terdapat dalam buku Rislahnya. Beliau mempunyai peranan yang besar di dalam menyusun dasar-dasar al-Ijmak dan beramal dengannya, serta menerangkan apa yang sesuai dan apa yang tidak sesuai baginya. Beliau juga telah menyusun dasar-dasar al-Qias yang diikuti oleh Abu Hanifah, serta meletakkan dasar-dasar yang berhubung dengannya, di samping menjelaskan bahagian-bahagiannya dan mengemukakan alasan-alasan atau ellat-ellatnya serta menerangkan bila dasar tersebut boleh digunakan dan bila pula tidak boleh digunakan.

 

            Di dalam menulis buku “Al-Risalah” ini, beliau telah berpandu dengan cara-cara yang terdapat dalam Ilmu Fiqah, iaitu dengan cara meletakkan kaedah-kaedah yang tertentu bagi seseorang mujtahid dan memaksanya berpandukan kaedah-kaedah tersebut atau yang sama dengannya. Dengan itu ijtihad yang dilakukan itu tidaklah bertentangan antara satu sama lain. Dengan itu juga tidaklah menyebabkan seorang mujtahid itu, pada satu masa berpandukan dengan perkara yang am, kemudian pada satu masa yang lain mengatakan bahawa alasannya adalah diragukan, atau pun ada pada satu ketika ia berpandukan kepada alasan yang khas kemudian pada ketika lain mengatakan pula bahawa alasan tersebut mempunyai kemungkinan yang ianya adalah alasan khusus….dan sebagainya. Tidak syak lagi bahawa peraturan-peraturan yang dikemukakan ini boleh menyelaras dan menyatukan pelajaran Ilmu Fiqah, dan tidak menyebabkan pertentangan di dalam masalah-masalah ranting.

 

 

BUKU “AL-UM”

 

            Buku ini adalah merupakan karya Imam Syafie yang terpenting yang ada pada kita. Dalam hubungan ini, baru-baru ini timbul satu pertelingkahan pendapat, iaitu sama ada buku ini ditulis oleh Imam Syafie atau pun ianya ditulis oleh al-Buwaiti. Saya rasa kalaulah tajuk perselisihan itu dapat ditetapkan maka agak mudah bagi kita untuk menyelesaikannya. Sebenarnya tidak ada seorang pun yang dapat mengatakan bahawa kandungan buku “al-Um” yang ada di tangan kita hari ini adalah ditulis oleh Imam Syafie, dan bahawa beliau yang bertanggungjawab untuk menulis dan menyusun buku tersebut seperti yang ada pada hari ini. Ada beberapa alasan yang boleh kita kemukakan tentang pendapat yang kita sebutkan tadi, antaranya dalam permulaan beberapa bahagian buku ini terdapat ayat yang begini: Kami telah diberitahu oleh al-Rabie’, katanya: “Imam al-Syafie berkata”, ayat yang seperti ini sudah tentulah tidak ditulis oleh Imam al-Syafie. Kemudian di dalam beberapa bahagian buku ini menerangkan bahawa Imam Syafie telah mengubahkan sikapnya atau pendapatnya. Umpamanya ada dituliskan: Berkata al-Rabie’ bahawa Syafie mengubah pendiriannya mengenai hak memilih secara melihat.[20] Sudah tentu agak mustahil ayat-ayat seperti ini ditulis oleh Imam Syafie. Dalam pada itu pun tidak ada orang yang boleh menafikan bahawa buku “al-Um” mengandungi pendapat-pendapat Mazhab Syafie. Apa yang jelas bagi kita bahawa kandungan buku “al-Um” ini ialah kumpulan rencana-rencana yang direncanakan oleh Imam Syafie di dalam kumpulan pelajarannya. Rancana-rencana ini kemudiannya disalin dan ditulis oleh murid-muridnya, kemudian mereka masukkan beberapa pandangan atau komentar dari mereka, kemudian riwayat-riwayat mengenai rencana ini berlainan antara satu sama lain. Buku “al-Um” yang ada pada kita ialah dari riwayat al-Rabie’ al-Murady yang dipetik dari Imam Syafie.

 

            Bagaimanapun naskhah buku “al-Um” yang ada pada kita mengandungi tujuh jilid, kebanyakkannya adalah pendapat-pendapat yang dikemukakan oleh Imam Syafie yang diriwayatkan oleh murid-muridnya. Di samping itu terdapat juga pandangan-pandangan atau komentar murid-muridnya yang dipisahkan dari pendapat-pendapat Imam Syafie supaya tidak menjadi kesamaran kepada pembaca. Kandungan inilah yang diberi nama “al-Um”. Buku ini disusun selaras dengan bahagian-bahagian yang terdapat dalam Ilmu Fiqah, seperti yang pernah dilakukan oleh Imam Malik. Di samping itu terdapat juga bahgian-bahagian mengenai Usul Fiqah seperti yang kita sebutkan dahulu.

 

            Bahagian yang terdapat dalam buku “al-Um” ini telah direncanakan oleh Imam Syafie sewaktu beliau tinggal di negeri Mesir. Ulama-ulama telah membahagikan fiqah Imam Syafie kepada dua bahagian:

Pertama: Yang lama; iaitu apa yang ditulis atau pendapat yang dikeluarkan oleh beliau sewaktu berada di negeri Iraq.

Kedua: Yang baharu; iaitu apa yang ditulis atau dikeluarkan oleh beliau sewaktu berada di negeri Mesir.

Ini ialah kerana Imam Syafie telah mengubah setengah-setengah pendapat yang pernah dikeluarkannya dahulu. Perubahan ini berlaku kerana Imam Syafie telah bergaul dengan ulama-ulama yang berada di negeri Mesir. Beliau juga mendengar hadis-hadis yang sahih menurut pandangan mereka. Di samping itu beliau mendapati pengikut-pengikut al-Lais bin Saad menerangkan pendapat-pendapat dan fiqah-fiqah yang dikeluarkan oleh guru mereka. Selain dari itu Imam Syafie juga melihat sewaktu berada di Mesir suasana-suasana kemasyarakatan yang berlainan dari apa yang dilihatnya di negeri Iraq dan di negeri Hijaz. Dengan sebab itulah beliau telah mengubah setengah-setengah pendapatnya, dan pendapat yang baru ini dikenali dengna mazhab atau aliran baharu.

 

            Menerusi buku “al-Um” kita dapat melihat segala keistimewaan yang pernah kita sebutkan tentang Imam Syafie, beliau memiliki bahasa yang fasih, cara-cara penyampaiannya yang matang. Kadang-kadang gaya bahasanya dipengaruhi oleh gaya bahasa orang-orang Badwi dan kepitahan mereka, dan kadang-kadang kita dapat melihat gaya bahasa orang-orang Quraisy serta penggunaan ayat-ayat yang pendek dan ringkas. Walau bagaimanapun ada setengah golongan melahirkan beberapa kesalahan bahasa, yang menurut mereka telah digunakan oleh Imam Syafie, tetapi kesalahan-kesalahan tersebut sebenarnya tidaklah boleh dianggap sebagai kesalahan, kerana ahli-ahli tatabahasa mengharuskan penggunaan ayat-ayat tersebut. Satu perkara yang tidak dapat diragukan ialah Imam Syafie telah menggunakan gaya bahasa atau ibarat-ibarat yang bernas, jitu dan tinggi nilainya.

 

            Buku tersebut juga memperlihatkan kemampuan Imam Syafie di dalam berdebat dan berbincang. Kebanyakkan gaya bahasa yang digunakan adalah berbentuk gaya bahasa perbincangan atau perdebatan, hingga kadang-kadang beliau membayangkan ada pihak yang berdebat dengannya, kemudian perdebatan-perdebatan tersebut diberikan jawapan-jawapannya. Kadang-kadang digunakan gaya bahasa, “Kalau seorang itu berkata sekian, sekian, maka saya akan menjawab sekian, sekian”. Sebagai contohnya beliau menyebutkan: Orang itu berkata: “Pembeli dan penjual berhak mendapatkan hak memilih di dalam berjual beli selagi kedua-dua belum berpisah”. Kata saya: “Pendapat yang kamu sebutkan itu agak mustahil dan tidak seharusnya dituturkan”. Katanya: “Kenapa ia mustahil dan kenapa ia tidak seharusnya dituturkan?”. Jawab saya: ………….. begitulah seterusnya. Cara ini banyak sekali digunakan oleh Imam Syafie. Bentuk ini seperti yang kita dapat melihatnya adalah berbentuk dialog Socrates. Bentuk ini tidak syak lagi adalah hasil dari pengaruh cara-cara yang diikuti oleh orang-orang Iraq dalam hujah-hujah mereka.

 

            Buku “al-Um” juga memperlihatkan kepada kita bahawa Imam Syafie adalah seorang ahli hadis, kerana beliau banyak sekali menggunakan hadis sebagai alasannya. Di samping adalah seorang yang banyak menggunakan dasar al-Qias. Umpamanya beliau menyebutkan, katanya: “Pendapat ini kita terima, kerana ia adalah pendapat sebilangan besar dari orang-orang Hijaz, dan juga pendapat sebilangan besar dari ahli-ahli Al-Salaf”.[21] Dalam bahagian lain pula beliau menyebutkan begini: “Pendapat kamu mengenai anjing adalah selaras dengan perintah yang dikeluarkan oleh Rasulullah, dan babi pula, walaupun keburukkannya tidak melebihi anjing, tetapi ia adalalah tidak lebih baik daripadanya. Jadi kami qiaskan babi ini dengan anjing”.[22] Dan banyak lagi contoh seperti ini.

 

            Sementara itu beliau juga terpengaruh dengan keadaan-keadaan yang terdapat di negeri Mesir, sebagai contohnya ketika beliau membincangkan tentang contoh-contoh ‘Sighah’ yang digunakan dalam perkara wakaf, maka diambil contoh-contoh dari wakaf rumah-rumah yang terdapat di daerah Fustat, di negeri Mesir.[23] Ketika menyentuh tentang jenis-jenis tanah pula, beliau membawa contoh-contoh tanah seperti ‘tanah Arman’ dan ‘tanah Buhairah’, kemudian dibandingkan tanah-tanh tersebut dengan tanah-tanah yang dilihatnya di negeri Hijaz.[24] Beliau juga menyentuh tentang kertas-kertas yang didapati di negeri Mesir dan bilakah ia boleh diberi pinjam dan bila pula tidak harus dilakukan.[25] Beliau juga ada menyentuh tentang saksi-saksi yang dibuat oleh penyair-penyair, bilakah saksi-saksi tersebut harus diterima. Dalam hal ini penyair-penyair di Mesir adalah menjadi panduannya.[26]

 

            Pendek kata buku ini mengandungi intisari yang banyak memperlihatkan cara ijtihad yang dilakukan oleh Imam Syafie dan juga tentang Ilmu Fiqah yang dikemukakankannya. Di samping memperlihatkan pengaruh-pengaruh yang terdapat di negeri Mesir yang melahirkan aliran baru di dalam Mazhab Syafie.

 

 

PENGIKUT-PENGIKUT IMAM SYAFIE

         

            Imam Syafie mempunyai ramai sahabat yang mengambil dan mempelajari daripada beliau. Mereka juga bertanggungjawab untuk mengekal dan menyebarkan mazhabnya. Sebahagian dari sahabat-sahabatnya berada di negeri Iraq, manakala sebahagian yang lain terdapat di negeri Mesir. Di antara mereka yang terdapat di negeri Mesir ialah al-Buwaiti, al-Mazni dan al-Rabie’ al-Murady.

 

            Al-Buwaiti, nama sebenarnya ialah Yusof bin Yahya. Beliau digelar dengan nama al-Buwaiti, mengambil sempena nama daerah ‘Buwaiti’ iaitu salah sebuah daerah yang terdapat di bahagian hulu negeri Mesir. Beliau adalah murid Imam Syafie yang terkenal sekali. Beliau telah menggantikan Imam Syafie bagi meneruskan kumpulan pelajaran yang diasaskan oleh Imam Syafie. Sewaktu hidupnya beliau banyak mengeluarkan fatwa-fatwa berdasarkan Mazhab Syafie. Beliau mempunyai murid yang ramai dan mereka ini pula bertanggungjawab menyebarkan Mazhab Syafie. Beliau menulis sebuah buku yang diberi nama ‘al-Mukhtasar”. Dalam buku ini beliau telah meringkaskan pendapat-pendapat dan fikiran yang dikeluarkan oleh Imam Syafie.

 

            Bercakap tentang al-Buwaiti ini, Ibnu Abdul Bar ada menerangkan katanya: Ibnu Abi al-Lais, iaitu seorang kadi di Mesir yang menganut Mazhab Hanafi, merasa dengki dan memusuhi al-Buwaiti. Semasa timbul tragedi mengenai konsep al-Qur`an itu makhluk, beliau telah dihantar oleh Ibnu Abi al-Lais bersama-sama dengan beberapa orang lagi ke Baghdad. Beliau adalah seorang sahaja dari pengikut Mazhab Syafie yang dikirim ke sana. Beliau telah dipenjarakan di kota Baghdad kerana menentang fahaman yang mengatakan bahawa al-Qur`an itu dijadikan, bahkan beliau berpendapat bahawa al-Qur`an adalah kata-kata Allah dan bukannya makhluk. Dengan sebab itulah beliau telah dipenjarakan, dan meninggal dunia dalam tahanan ini pada tahun 231 H.[27]

 

            Al-Mazni pula, nama sebenarnya ialah Ismail bin Yahya, adalah merupakan sahabat Imam Syafie yang mempunyai kemampuan yang luas dalam soal perdebatan dan perbincangan serta dapat menyelami pengertian-pengertian yang halus. Beliau kadang-kadang berselisih faham dengan Imam Syafie dalam beberapa pendapatnya. Dengan sebab itulah kita dapati beliau kadang-kadang sesudah membawa sesuatu pendapat Imam Syafie beliau menyebut katanya: “Pendapat ini tidak ada pada saya”.[28]

 

            Nampaknya beliau juga telah mengalami tragedi mengenai peristiwa perbincangan tentang al-Qur`an sama ada ia makhluk atau tidak. Walau bagaimanapun beliau telah mengeluarkan pandangan yang dapat menyelamatkan beliau dari tindakan yang dilakukan kepada orang-orang yang menentang pendapat bahawa Al-Qur`an itu makhluk. Dengan sebab itu beliau telah dikecam oleh musuh-musuhnya yang terdiri dari orang-orang Mesir, hingga kumpulan pelajarannya hampir-hampir lengang tidak dikunjungi oleh murid-muridnya. Tetapi keadaan ini tidak berpanjangan, bahkan kumpulan pelajarannya kembali semula seperti keadaan yang dahulu, malahan makin bertambah ramai lagi bilangan orang yang mengikutinya. Beliau adalah yang banyak sekali menulis tentang Ilmu Fiqah aliran Imam Syafie. Di antaranya ialah ‘al-Mukhtasar’. Buku-buku yang ditulis oleh beliau telah tersebar merata-rata tempat, dan dengan ini telah memberikan sumbangan yang besar untuk mengembangkan aliran Mazhab Syafie. Beliau meninggal dunia pada tahun 264 H.

 

            Al-Rabie’ Al-Murady pula ialah seorang hamba yang bernaung di bawah suku Murad. Beliau adalah tukang azan di Masjid Amru Ibnu-al-As di kota Fustat. Mungkin beliau ini merupakan murid Imam Syafie yang agak lembab sedikit, dan ada pula yang mengatakan bahawa beliau adalah seorang yang pelupa.[29] Tetapi dalam pada itu pun beliau adalah seorang yang dipercayai di dalam riwayat-riwayat yang dibuatnya, malahan kalau sekiranya terdapat pertentangan antara riwayat yang dibuat oleh beliau dengan riwayat yang dibuat oleh al-Mazni, maka sahabat-sahabat Imam Syafie lebih mengutamakan riwayatnya. Beliau banyak sekali mengambil ilmu pengetahuan dari Imam Syafie. Naskhah buku “al-Um” yang ada pada kita hari ini adalah berdasarkan kepada riwayat-riwayat yang dibuat olehnya, beliau telah meninggal dunia pada tahun 270 H.

 

            Sebagai kesimpulannya, bolehlah dikatakan bahawa al-Buwaiti adalah lebih matang dalam Ilmu Fiqah dari sahabat-sahabatnya, sedangkan al-Mazni pula lebih petah, lebih pandai, serta lebih bijak dari kawan-kawannya. Al-Murady pula adalah orang yang paling banyak sekali meriwayatkan dari Imam Syafie. Masing-masing mereka ini mempunyai kelebihan yang tersendiri.

 

            Satu perkara yang dapat dilihat bahawa sahabat-sahabat Imam Syafie tidak banyak yang berselisih pendapat dengannya, seperti keadaannya dengan sahabat-sahabat Abu Hanifah. Masalah-masalah yang menjadi perselisihan antara sahabat-sahabat Syafie dengan guru mereka adalah sedikit dan ianya boleh dibilang. Perselisihan-perselisihan ini ialah berkisar di dalam masalah mengeluarkan masalah-masalah ranting dan dasar-dasar yang tertentu. Ini berbeza sekali dengan apa yang berlaku kepada sahabat-sahabat Abu Hanifah, kerana kita dapati umpamanya Abu Yusof, Muhammad bin al-Hasan serta Zufar telah berselisih dengan guru mereka bukan sahaja dalam masalah-masalah ranting malahan juga dalam soal-soal dasar. Perkara ini bagi saya adalah disebabkan oleh dua faktor:-

1.      Mazhab Abu Hanifah tidak ditulis sendiri oleh Abu Hanifah, bahkan yang menulisnya ialah sahabat-sahabatnya. Sebenarnya perkara ini berlaku kerana dalam masa hidup Abu Hanifah belum tiba lagi peringkat zaman penulisan. Beliau hanya menciptakan bentuk-bentuk baru dalam Ilmu Fiqah. Perkara ini diserahkan kepada murid-muridnya untuk mencatat dan menulisnya. Ini memberikan kesempatan kepada sahabat-sahabatnya untuk menentang dan menyalahi pendapat-pendapatnya ketika mereka membuat perbandingan antara satu masalah dengan masalah yang lainnya, begitu juga ketika menyelaraskan masalah-masalah tersebut dengan dasar-dasar yang dibuat oleh beliau.

2.      Faktor yang kedua seperti yang kita ketahui bahawa Mazhab Abu Hanifah lebih cenderung kepada aliran fikiran jika dibandingkan dengan Mazhab Syafie. Jadi penggunaan akal fikiran ini lebih memberikan kebebasan kepada pengikut-pengikutnya, dan ini tidak terdapat di kalangan mereka yang menganut aliran hadis atau yang hampir dengan aliran ini.        

 

 

PENUTUP:



[1]– Lihat “Tawali al-Ta’sis” oleh Ibnu Hajar, m.s. 5.

[2]– Lihat “al-Um” juzu’ 1, m.s. 174.

[3]– Lihat “al-Um” juzu’ 5, m.s. 118.

[4]-Lihat “al-Um” juzu’6, m.s. 179.

[5]– Lihat wasiat tersebut dalam buku “al-Um” juzu’ 4, m.s. 48.

[6]– Lihat “Ibnu Hajar” m.s. 77.

[7]-Lihat “Manakib al-Syafie” oleh Fakhrul Razi, m.s. 28.

[8]– Orang-orang yang terdahulu seperti sahabat-sahabat dan tabi’in.

[9]– Lihat “Risalah al-Syafie Fil Usul” m.s. 70.

[10]– Ertinya melakukan sujud sewaktu membaca ayat-ayat yang tertentu.

[11]– Lihat “Fakhrul Razi” m.s. 27.

[12]– Fahaman yang mengatakan segala sesuatu ini adalah disebabkan qadar atau masa.

[13]– Lihat “Fakhrul Razi” m.s. 148.

[14]– Lihat “Fakhrul Razi” m.s. 148.

[15]-Lihat “Fakhrul Razi” m.s. 243.

[16]– Lihat “Fakhrul Razi” m.s. 100, begitu juga lihat buku “al-Syafie Wadhi’ Usul Fiqah” oleh Abdul Razak.

[17]– Lihat “al-Fahrasat” m.s. 204.

[18]– Lihat “al-Fahrasat” juzu’ 7, m.s. 250.

[19]– Lihat “al-Fahrasat” juzu’ 7, m.s. 267.

[20]– Lihat “al-Um” juzu’ 3, m.s. 3.

[21]– Lihat “al-Um” juzu’ 3, m.s. 3.

[22]– Lihat “al-Um” juzu’ 1, m.s. 5.

[23]– Lihat “al-Um” juzu’ 3, m.s. 281.

[24]– Lihat “al-Um” juzu’ 3, m.s. 103.

[25]– Lihat “al-Um” juzu’ 6, m.s. 212.

[26]– Lihat “al-Um” juzu’ 3, m.s. 109.

[27]– Lihat “al-Intiqa’” m.s. 64.

[28]– Lihat “Tabaqt al-Syafieyyah” juzu’ 1, m.s. 243.

[29]– Lihat “Al-Tabaqat” juzu’ 1, m.s. 260, dan lihat juga Ibnu Abd. Al-Bar m.s. 112.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: